Op zaterdag 11 april gingen we tijdens het Ivoren Kruis Jaarcongres de breedte én de diepte in over voeding in relatie tot mondgezondheid. Cariës is een ziekte. Een goede mondgezondheid is niet alleen afhankelijk van de preventiestrategie – goed poetsen mét fluoride en zo weinig mogelijk suikers eten – maar ook van het immuunsysteem, het microbioom, de omgeving en het eigen gedrag. U leest hieronder een verslag van deze dag.

Voorafgaand was de Algemene Ledenvergadering van het Ivoren Kruis. 

Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste gebeurtenissen en presentaties tijdens het congres.

Jacqui van Kemenade – Een shotje leefstijl?

Download hier de presentatie
Bekijk hier de video van de presentatie

Huisarts Jacqui van Kemenade maakte duidelijk dat de uitspraak ‘ieder pondje gaat door het mondje’ relatief is. Obesitas wordt slechts deels veroorzaakt door iemands leefstijl. Als een obees iemand aangeeft dat er al van alles is geprobeerd om af te vallen, is dat misschien ook het geval. Dan kan er meer aan de hand zijn. Het merendeel van de mensen die afvallen, komen snel weer aan: dit is het bekende jojo-effect. Jacqui van Kemenade: “De stofwisseling wordt door flink afvallen om zeep geholpen. Dat geldt overigens ook voor mensen die veel zitten: als je zit, denkt je lichaam dat je bijna dood bent. Je lichaam gaat dan heel zuinig met je energie om.” Gelukkig zorgde Jacqui goed voor ons als aanwezigen: na een half uur presentatie moesten we staan en 2 squads doen. Hup, ineens was iedereen weer geactiveerd.

En dan diabetes. Insuline zorgt voor glucosetransport naar spieren en hersenen. In geval van diabetes I maakt iemand geen insuline meer aan. Deze persoon valt af. Heeft iemand diabetes II, dan maakt deze persoon steeds meer insuline aan. Deze soort insuline werkt minder goed. Wat nog wel werkt, is het aanzuigende effect op glucose. Omdat het niet meer naar de spieren en de hersenen hoeft, wordt glucose naar vetweefsel getransporteerd. Patiënten met diabetes II zouden dan ook geen insuline moeten krijgen. Ze krijgen daardoor alleen maar meer buikvet, dat stoornissen in het immuunsysteem veroorzaakt. Wat weer gevolgen kan hebben voor de mondgezondheid.

De meeste mensen hongeren naar suiker. Teveel suiker maakt ziek.  Omdat iedereen een verschillend darmmicrobioom heeft, is de reactie op het eten van bijvoorbeeld brood heel verschillend: de suikerpieken verschillen. De boodschap: besef ook als mondzorgverlener dat de aanpak van mondproblemen niet ‘one size fits all’ is.

Marthe Walvoort – De verschillende kanten van suiker

Download hier de presentatie
Bekijk hier de video van de presentatie

Professor Marthe Walvoort gaf een uitgebreide toelichting op wat suiker eigenlijk is en maakte duidelijk dat suiker erg belangrijk is voor het menselijk leven, al bij de conceptie. Alle cellen hebben een dikke suikerjas. Door zo’n suikerjas wordt bijvoorbeeld de darmbarrière verstevigd. Daarbij hebben je hersenen glucose nodig, net als je spieren. Er zijn verschillende soorten suiker: behalve de overbekende kristalsuiker (sucrose) is er fructose (in fruit), lactose (in melk), amylose (in brood). Een teveel aan suiker wordt opgeslagen in je vetweefsel. Deze manier van opslag is onbeperkt.

Een oude slogan is ‘Snoep verstandig, eet een appel’. Een verklaring daarvoor kregen we nu: suiker dat je eet, wordt afgebroken tot glucosemoleculen die zo snel mogelijk door insuline worden weggewerkt. Als je appelsap drinkt, heb je een suikerpiek, waarna een suikerdip volgt. Door die suikerdip wil je meer eten. Als je tegelijk vezels inneemt, zoals met het eten van een appel, is de suikerpiek minder hoog en de suikerdip minder diep.

Dus, suikers zijn nodig, maar teveel is niet goed. Om kinderen te laten experimenteren met bakken zonder suiker heeft Marthe het initiatief genomen tot een programma ‘Slim Smullen’, een samenwerking met verschillende andere partijen. Er zijn twee lespakketten ontwikkeld, één voor de onderbouw (4-6 jaar) en één voor de bovenbouw (10-12 jaar). De kinderen leren eerst over wat suiker is en wat het doet in je lichaam. Vervolgens is er een bakworkshop. Marthe Walvoort: “Een truc voor suikervrij bakken -niet geheim!- is appelmoes te gebruiken om te zoeten en vezels om het gebak stevig te maken.” De uitdaging is nu om nieuwe scholen te vinden die ruimte kunnen en willen maken voor Slim Smullen.

Naast het Slim Smullen is er ook ee SugerFree Community opgericht, waarin nieuwe generaties worden geïnspireerd om kennis te delen over (een zoveel mogelijk) suikervrij leven.

Uitreiking van de Backer Dirks Preventieprijs

Download hier de presentatie
Bekijk hier de video van de presentatie

Iedereen die zich met creatieve en interessante ideeën inzet voor de preventieve mondzorg kon meedingen naar de Backer Dirks Preventieprijs. De eerste prijs ging naar Anne Landwehr Johan en Rosemarijn van de Woestijne die voor hun bachelorscriptie de fluorideconcentraties van twintig voor de Nederlandse consument verkrijgbare tandpastatabletten onderzochten. Ook de Poetsbus (de mobiele mondhygiënepraktijk voor basisscholen) en de Mondzorglijn (voor kwetsbare ouderen) vielen in de prijzen. De initiatiefnemers ontvingen naast de eer, ook een cheque van respectievelijk € 450,-, € 300,- en € 200,- mogelijk gemaakt door Colgate. Lees verder

Egija Zaura – De rol van voeding en mondgezondheid vanuit een microbieel perspectief.

Bekijk hier de video van de presentatie

Egija Zaura houdt een vurig betoog om te leven in symbiose met ons microbioom. Ons eigen microbioom beïnvloedt namelijk zelfs ons gedrag, zoals in muizen is onderzocht. Ben je een ontspannen muis of een nerveuze muis, of een dikke of een dunne? Dat wordt veroorzaakt door het microbioom van die muis.

Hoe belangrijk is een ‘goed begin’ voor een kind daadwerkelijk? Als een ouder een gevallen speen in eigen mond schoonmaakt, geeft die ouder aan de baby een beetje van het eigen microbioom mee en daarmee een stukje weerstand. Egija Zaura:”De mond is een soort van oerbos vanwege het orale microbiële ecosysteem en een stressbal door alle stootjes van buitenaf zoals het eten van suiker en ook het poetsen.” Idealiter is er een balans binnen het ecosysteem.

De invloed van suiker op de biofilm over je tanden na 48 uur niet poetsen wordt duidelijk getoond in een experiment. Wordt geen suiker geconsumeerd, dan is de biofilm nog (lang) geen 50 µm. Na 48 uur met veel suiker is er een dikke laag tandplak gevormd: met veel suiker in je voeding groeien de bacteriën in je mond veel harder.

Wat als je een zoetekauw bent en verslaafd aan suiker? Sucrose berokkent veel schade aan mond en darm. Er zijn verschillende opties, zoals gedragstherapie om van de verslaving af te komen, suikervervangers nemen, tong schoonmaken, stoppen met roken/vapen.

Luc Hagenaars – Commerciële determinanten van mondgezondheid

Download hier de presentatie
Bekijk hier de video van de presentatie

Luc Hagenaars gaf het publiek inzicht in het wereldwijde machtsblok dat de verschillende mondiale bedrijven tezamen vormen op het gebied van de voeding. Door een effectieve framing posteren zij voedingsproblemen als individuele problemen en niet als, wat het is, een collectief probleem. Zo lijkt obesitas eigen schuld. Als je je dan bedenkt dat ultra bewerkte voeding steeds meer wordt verkocht, meer calorieën bevat en men er makkelijker van dooreet omdat het mondgevoel is veranderd. Verder zijn de vezels eruit gehaald om de houdbaarheid te verbeteren. Resultaat is een ongezonder voedselaanbod, ook in Nederland. Er is dan ook een sterkere tegenmacht nodig om het tij te keren.

Het is de vraag of de suikertaks daarin een goed instrument is. Studies daaromtrent geven in bedekte termen hun resultaten weer waardoor het voor ‘het beleid’ niet een duidelijk voordeel heeft. En dan zijn er nog veel beleidsvragen te stellen om de invoering verder te bemoeilijken. Moet het eindproduct worden belast of suiker zelf? Gaat het alleen over frisdrank of ook over andere ultra bewerkte voedingsmiddelen? Moet er een hoger tarief komen bij meer suiker? Wat te doen met diet Coke en dergelijke? Wat gebeurt er met de belastingopbrengst?

Advies van Luc Hagenaars: “Vorm een tegenmacht als mondzorgprofessionals met andere zorgprofessionals, wetenschappers, maatschappelijk middenveld en maak duidelijk wat de economische winst is van een goede mondgezondheid.“

Denise Leusink en Lotte van der Schoot – Van voedingsadvies naar gedragsverandering: hoe voer je het gesprek dat wél werkt?

Download hier de presentatie
Bekijk hier de video van de presentatie

In een interactieve sessie werd het publiek meegenomen in de gespreksmethodiek, ‘Uitblinkers’. We kennen deze als bewezen effectieve methode voor mondzorgverleners om ouders te coachen bij het verbeteren van het poetsgedrag van kinderen. Gestart werd met een licht confronterende vraag: hoe goed kun jij terughalen wat je gisteren over de gehele dag hebt gegeten en gedronken? Het bleek niet voor iedereen even makkelijk. Toch is dit een vraag die door mondzorgverleners wordt gesteld.

Denise Leusink en Lotte van der Schoot onderzochten of de Uitblinkers gespreksmethodiek het gesprek over voeding makkelijker en effectiever maakt. Dit onderzoek werd uitgevoerd in co-design met ouders, kinderen, mondzorgprofessionals en opvoedkundigen.

De ouders vinden het belangrijk dat een kind genoeg (en gezond) eet, het eten een gezellig moment is met het gezin en het gemakkelijk gaat, dus geen strijd is. Wat ouders niet allen weten is dat voeding zo belangrijk is voor je mondgezondheid. Verder vinden zij het lastig om om te gaan met strijd en om eetmomenten te structureren. Wel gaven de ouders elkaar al tips in de oudergroepen over wat werkt in een strijd met een kind tijdens het eten.

Mondzorgverleners bleken het belangrijk te vinden dat er gewerkt wordt in een sfeer van gelijkwaardigheid en vertrouwen, dat ze bij hun eigen rol blijven (niet op de stoel van diëtist) en praktische handvatten hebben om de ouders en kinderen verder te helpen.

Op basis van deze resultaten zijn er prototypes gemaakt van de kaarten, deze zitten nog in de testfase. Lotte van der Schoot: “Ga niet teveel tegelijk aanpassen: kies 1 uitdaging en 1 actie.” Denise Leusink: “Durf vooral ook iteratief te werken: proberen, leren en bijstellen.”

Conclusie en afsluiting

De centrale boodschap van de dag is dat voeding en (mond)gezondheid niet los van elkaar gezien kunnen worden. Door een steeds groter aanbod van ultrabewerkte voeding staat de (mond)gezondheid onder druk. Door een gezonde leefstijl kun je je eigen mondgezondheid en die van je kinderen zoveel mogelijk positief beïnvloeden. Dat begint al op babyleeftijd.

Om het beleid effectief te beïnvloeden, is een sterke tegenmacht nodig dus een goede onderlinge samenwerking in het mondzorgveld. Laten we echter niet vergeten dat  verandering ook bij onszelf begint en in ons eigen omgeving: scholen, sportclubs, gemeenten en gezinnen spelen allemaal een rol. Educatie en preventie op jonge leeftijd zijn essentieel. Door lokaal te handelen en door breed samen te werken, kan er daadwerkelijk gezondheidswinst worden behaald. Duidelijk is dat er mooie initiatieven ontplooid worden in Nederland én in België. Dit juichen we toe als Ivoren Kruis.

Jaarcongres 2025

Op zaterdag 12 april 2025 vierden we bij ACTA in Amsterdam dat het Ivoren Kruis 115 jaar bestaat! Onder de titel Cariës een ziekte! was het een dag vol inzichten over mondgezondheid en de aanpak van cariës.
Klik hier voor het verslag van het Ivoren Kruis Jaarverslag 2025

Ook het verslag van het Ivoren Kruis Jaarcongres 2024 is nog beschikbaar, evenals het verslag van het Jaarcongres 2023.